روزنوشت/‌ یکی از موضوعات مهم و همیشگی در نظام دارویی و سلامت کشور، «تجویز و مصرف منطقی دارو» است؛ موضوعی که در شرایط کنونی، اهمیت آن بیش از گذشته احساس می‌شود و وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو نیز توجه ویژه‌ای به آن دارند.

تحقق تجویز و مصرف منطقی دارو، البته مسئولیت یک دستگاه یا مجموعه خاص نیست. در این مسیر، همکاری میان وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو، سازمان نظام پزشکی، شرکت‌های دارویی، انجمن‌های علمی و البته سازمان‌های بیمه‌گر ضروری است. هر یک از این بخش‌ها از زاویه‌ای می‌توانند در اصلاح الگوی تجویز، مصرف و حتی توزیع دارو نقش‌آفرینی کنند.

یکی از اقدامات مهمی که در سال جاری در این حوزه انجام شده، فراهم شدن مجدد دسترسی به داده‌های نسخه‌ها و راه‌اندازی و تکمیل داشبوردهای مرتبط با تجویز دارو در رصدخانه سلامت است. این زیرساخت‌ها امکان تحلیل دقیق‌تر داده‌های نسخه‌ها و بررسی الگوهای تجویز را فراهم می‌کنند و می‌توانند زمینه را برای ارائه بازخورد به پزشکانی که الگوی تجویز آنها نیازمند اصلاح است، فراهم کنند.

آنتی‌بیوتیک‌ها؛ یک اولویت جدی

در میان مباحث مرتبط با تجویز منطقی، آنتی‌بیوتیک‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. مصرف غیرمنطقی و بی‌رویه این داروها می‌تواند به افزایش مقاومت میکروبی منجر شود؛ مسئله‌ای که در نهایت سلامت فرد و جامعه را با تهدید مواجه می‌کند.

در همین راستا، سازمان غذا و دارو با همکاری وزارت بهداشت و سازمان‌های بیمه‌گر، اقداماتی را برای هدایت بهتر تجویز آنتی‌بیوتیک‌ها در دستور کار قرار داده است. یکی از این اقدامات، استفاده از نظام رنگ‌بندی آنتی‌بیوتیک‌هاست که به پزشک کمک می‌کند هنگام تجویز، میزان اهمیت و ملاحظات مرتبط با انتخاب هر دارو را در نظر داشته باشد.

همچنین سازمان‌های بیمه‌گر می‌توانند با استفاده از سامانه‌های الکترونیکی، هشدارهای لازم را هنگام تجویز برخی آنتی‌بیوتیک‌ها به پزشک ارائه کنند؛ برای مثال، پزشک را نسبت به امکان استفاده از گزینه‌های مناسب‌تر یا پیامدهای احتمالی مصرف یک داروی خاص آگاه سازند. این هشدارها می‌توانند مکمل تصمیم‌گیری علمی پزشک باشند و به اصلاح تدریجی الگوی تجویز کمک کنند.

از سوی دیگر، موضوع دسترسی و توزیع آنتی‌بیوتیک‌ها نیز اهمیت زیادی دارد. داروهایی که صرفاً برای مصرف بیمارستانی در نظر گرفته شده‌اند، نباید بدون ضابطه در چرخه مصرف سرپایی قرار بگیرند. همچنین خریدهای غیرمنطقی داروخانه‌ها در حوزه آنتی‌بیوتیک‌ها باید به‌صورت مستمر رصد شود و در صورت مشاهده الگوهای غیرمتعارف، اقدامات نظارتی لازم صورت گیرد.

تغییر الگوی مصرف، یک فرایند فرهنگی و زمان‌بر است

تجویز منطقی دارو صرفاً یک مسئله فنی یا اجرایی نیست؛ این موضوع ابعاد علمی، نظارتی، اقتصادی و مهم‌تر از همه، فرهنگی دارد. تغییر فرهنگ تجویز و مصرف دارو طبیعتاً در کوتاه‌مدت اتفاق نمی‌افتد و برای مشاهده نتایج پایدار آن، به برنامه‌ریزی و استمرار نیاز است.

امروز مجموعه‌ای از اقدامات از رصد و تحلیل نسخه‌ها گرفته تا ارائه بازخورد به پزشکان، استفاده از ظرفیت سازمان‌های بیمه‌گر، ساماندهی توزیع و کنترل مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها در حال انجام است. هدف همه این اقدامات، حرکت تدریجی نظام سلامت به سمت تجویز دقیق‌تر و مصرف مسئولانه‌تر دارو است.

در نهایت، دارو زمانی می‌تواند بیشترین اثر و کمترین آسیب را داشته باشد که در جای درست، برای بیمار درست، با تشخیص درست و به میزان درست مصرف شود. رسیدن به این نقطه نیازمند همکاری همه اجزای نظام سلامت و همراهی جامعه است؛ مسیری که شاید زمان‌بر باشد، اما تداوم آن می‌تواند به بهبود پیامدهای سلامت و استفاده اثربخش‌تر از منابع دارویی کشور منجر شود.

دکتر نازیلا یوسفی 

مدیرکل دفتر نظارت و پایش مصرف فرآورده های سلامت سازمان غذا و دارو